აფრო-აფხაზების ან შავკანიანი აფხაზების შესახებ გსმენიათ? სოფელი აძიუბჟა ოკუპირებული აფხაზეთში ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტში, მდინარე კოდორის მარცხენა სანაპიროზეა გაშენებული. ეს სოფელი სხვა რამდენიმე აფხაზურ სოფელთან ერთად გამორჩეულია თავისი წარსულით. აძიუბჟა შავკანიან აფხაზთა დასახლების ძირითადი ადგილი იყო. შავკანიანი აფხაზების ისტორია ერთობ საინტერესო და ამავდროულად იდუმალებითაა მოცული.

აფრიკელების აფხაზეთში მოხვედრის რამდენიმე ვერსია არსებობს. ისტორიკოსთა ერთი ნაწილი ვარაუდობს, რომ ისინი XVII საუკუნეში მთავარმა შერვაშიძემ იყიდა სტამბოლის მონათა ბაზარზე  პლანტაციებში სამუშაოდ.

1927 წელს საკითხით დაინტერესებულმა მაქსიმ გორკიმ მწერალ, სამსონ ჩანბასთან ერთად მოინახულა სოფელი აძიუბჟა, სადაც შავკანიანებს შეხვდა. თავისი მოგზაურობისა და არსებული ლიტერატურის მიხედვით, ავტორმა შავკანიანი აფხაზების წარმოშობის ადგილად ეთიოპია მიიჩნია.

ასევე არსებობს  ლეგენდა, რომლის მიხედვითაც აფრო-აფხაზები შავ ზღვაში ჩაძირული ოსმალური გემის მგზავრები იყვნენ, რომელსაც მონები გაგაჰყავდა.

ცნობილმა ბელგიელმა მოგზაურმა კარლა სერენამ სამეგრელოში ქორწილის ტრადიცია აღწერა და ჩანახატი დაგვიტოვა. კარლას მოგზაურობის შესახებ სტატიების სერია ფრანგულ ჟუნალ Le Tour du Monde-ში გამოქვეყნდა. სამეგრელოში მოგზაურობის შესახებ ჟუნალში სტატია 1881 წელს გამოქვეყნდა.

,,სამეგრელოში ქორწილის სუფრას, რომელიც რამდენიმე დღეს გრძელდება, ეზოში გაშლილ კარვებში აწყობენ. კარვები ზოგჯერ ძალიან ელეგანტურია და ის ადგილი, სადაც ნეფე-პატარძალი ზის ცოცხალი ყვავილებითა და გირლანდებით არის მორთული. მენიუ ორმოცამდე კერძისგან შედგება, რომელთაც მრავალ ჩაფ შესანიშნავ მეგრულ ღვინოს აყოლებენ. ამ ღვინოებიდან ბევრი გაუწევდა კონკურენციას ბურგუნდიის ღვინოებს. ნადიმს თან ახლავს სიმღერები, ცეკვები და ოინბაზობა. ვახშმის დასასრულს სიძე ხის კენწეროზე, ან სახლის რომელიმე კუთხეში იმალება. მისი გაქრობა იმ კომედიის დაწყების ნიშანია, რომელსაც ის და მისი მეგობრები გაითამაშებენ: გაქცეულ სიძეს ყველგან ეძებენ და როდესაც იპოვიან ხელის კვრით მიჰყავთ საძინებლისკენ, ის კი ამ დროს მოჩვენებით უწევს წინააღმდეგობას," -წერდა მოგზაური საუკუნე ნახევრის წინ.

კარლა სერენას საქართველოში მოგზაურობა 1876 წლის იანვრიდან იწყება. ჯერ იმერეთი მოინახულა, შემდეგ – სამეგრელო, სამურზაყანო და აფხაზეთი. ამის შემდეგ მცირე ხნით დატოვა საქართველო და ჩრდილოეთ კავკასიის გავლით, დარიალიდან ისევ საქართველოში დაბრუნდა. 1877 წელს სერენამ კახეთის მხარე მოინახულა, მოგვიანებით კი ახალციხეში, ბორჯომსა და გურიაში იმყოფებოდა. იმავე წლის მიწურულს კარლა თბილისში დაბრუნდა.

ზუსტად 115 წლის, 1911 წლის 3-4 იანვარს სოხუმში დიდი თოვლი მოვიდა. ზღვიპირა ქალაქისთვის უჩვეულო თოვლის რაოდენობამ პრობლემები შექმნა. თოვლის საფარის სიმაღლე სანაპიროზე 2 მეტრს აღწევდა. გადაადგილებისთვის ადამიანებმა თოვლში გვირაბებიც კი გათხარეს. დიდითობლობა ქალაქში 38 დღე გაგრძელდა.

სტიქიამ დააზიანა სახლები, ტელეგრაფის ბოძები, პრობლემები შეიქმნა არაერთი მიმართულებით.

საქართველოში პირველი საახალწლო ნაძვის ხე 1900 წელს აფხაზეთში, სოხუმში დაიდგა.

საქართველოში პირველი მორთული ნაძვის ხის ფოტო, რომელიც სოხუმშია გადაღებული, ქართველმა მკვლევრებმა ბრიტანეთის მუზეუმში მიაკვლიეს. უნიკალურ ფოტოზე, რომელიც 1900 წელით თარიღდება საახალწლო წვეულების ფრაგმენტია ასახული.

ახალი წლის ღამეს სვანები მეკვლეს უმზადებდნენ სხვადასხვა სანოვაგით სავსე გიდელს და მას სახლის კარზე კიდებდნენ.

გარკვეულ სოფლებში არსებული ტრადიციით, მეკვლეს, ამინდის მიუხედავად, ახალი წლის წინა ღამე გარეთ უნდა გაეთენებინა, რათა მომდევნო დღეს ოჯახში 1განწმენდილი" შესულიყო და "კარგი ფეხი" შეეტანა. სვანეთში მეკვლე სახლის კარზე კაკუნისას ამბობდა სიტყვებს: "კა­რი გა­მი­ღეთ, ღვთი­სა და ხელ­მ­წი­ფის წყა­ლო­ბა მო­მაქვს!" შემდეგ კი სახლში შესვლის დროს სამჯერ შემოუვლიდა კერას, შეჰქონდა ტკბილეული და ვერცხლის ფული.

სვანეთში საახალწლო სუფრა სახასიათო კერძებით გამოირჩეოდა. აქ დღესაც საგულდაგულოდ ამზადებენ ხორცეულს: კუბდარს, კუპატებსა და ზისხორას. აცხობენ ტკბილ კვერებს, ხაჭაპურს, ფეტვრასა და ფხლოვანს.

ძველად სვანეთში არსებობდა ასეთი საახალწლო რიტუალიც, როცა ოჯახის რამდენიმე წევრი გამთენიისას დგებოდა და სხვებისგან უჩუმრად, სანოვაგით სავსე გიდელთან ერთად, რჩეული ხარიც მიჰყავდათ სახლიდან. ხარს წყალს დაალევინებდნენ და უკან დაბრუნებისას თოვლის ზვინს დგამდნენ კალოზე, რომლის შუაგულშიც ნაძვის ხეს ჩასვამდნენ. ასეთ მორთულობას გარს შემოუვლიდნენ და მხოლოდ ამის შემდეგ ბრუნდებოდნენ შინ. მიიჩნეოდა, რომ ეს რიტუალი ბედნიერი და მოსავლიანი წლის მომტანი იყო.

აფხაზეთში ახალ წელს ხეჩხუამას ან აჯირნიხუას ეძახიან და განსაკუთრებული ზარზეიმით, 31 დეკემბრის ნაცვლად, 13 იანვარს აღინიშნება. აქ ძველით ახალი წელი განახლებისა და სამყაროს შექმნის სიმბოლოა.

აფხაზურ საგვარეულო სახლში დიდი სამზადისი და ჟრიამული იყო საახალწლოდ, სადაც მთელი ოჯახი და სანათესაო იკრიბებოდა. საახალწლოდ საგანგებოდ გახსნილი ქვევრიდან სვამდნენ ღვინოსს და სპეციალურად ამ დღისთვის გამოცხობილ თაფლიან და ნიგზვიან ქადებსა თუ აფხაზურა პურებს აცხობდნენ.

ადრე ამ მხარეში წარმართული ტრადიციაც არსებობდა, როცა ოჯახის ერთ-ერთი წევრი პირუტყვს კლავდა და მისი ღვიძლით, ფილტვითა და თირკმლით ხელში მიდიოდა სოფლის სალოცავში. იქ კი, როცა ლოცვას დაასრულებდა, ღვინოს ასხურებდა ხატებს და მხოლოდ ამ რიტუალის შემდეგ ბრუნდებოდა სახლში, სადაც ოჯახის წევრებს ახალ წელს ულოცავდა.

სამეგრელოში ახალი წელი კალანდას სახელით არის ცნობილი და მისი განუყოფელი ატრიბუტი ჩიჩილაკია. საახალწლოდ მორთულ მეგრულ სახლში ყველაზე გამოსაჩენ ადგილას სწორედ ის გვხვდებოდა, სხვადასხვა ხილით, ტკბილეულით, სუროსა და დაფნის ტოტებითა თუ ძვირფასი ნივთებით და აბრეშუმის ძაფებით მორთული. ჩიჩილაკს თხი­ლის ტო­ტე­ბის­გან თლი­ან, რად­გან თხი­ლი, კა­კალ­თან ერ­თად, ერთ-ერთ ყვე­ლა­ზე მო­სავ­ლი­ან მცე­ნა­რედ მიიჩნეოდა.

ჩიჩილაკის ისტორიას ძალიან ღრმა ფესვები აქვს წარსულში. მას წმინდა ბასილი დიდის სახელს უკავშირებენ და „ბასილას წვერსაც" ეძახიან. თუმცა, ქრისტიანობამდელ ეპოქაში ბასილა მზის წარმართული ღვთაება იყო და ახალი წლის აღნიშნვაც სწორედ მისი თაყვანისცემის სიმბოლოდ აღიქმებოდა.

სამეგრელოში ასევე აცხობდნენ ბასილას ღვეზელს, რომელშიც კვერცხის გულს დებენ. ღვეზელთან ერთად საახალწლო ტაბლაზე ხაჭაპურებს, საგანგებოდ გამზადებულ საცივს, ხილს, ტკბილეულს, მოხარშულ გოგრას, ღვინოს, ფელამუშსა და შემწვარი ღორის თავსაც ათავსებენ.

ახალ წელს სამეგრელოში თოფის სროლით ხვდებოდნენ. არსებობდა ისეთი ტრადიციაც, რომელსაც „სტუმრის მოტაცება" ერქვა. როგორც წესი, ამ ჩვეულებაში მთელი უბანი იღებდა მონაწილეობას და ხალხი ერთმანეთს ეჯიბრებოდა, ვინ ვის დაასწრებდა სტუმრის წართმევას. სამეგრელოს სტუმრობისას დროშიც რომ გემოგზაურათ და გატაცებული სტუმარი აღმოჩენილიყავით, მასპინძელი ოჯახი აუცილებლად დაგასაჩუქრებდათ და მეორე დღემდე არ გაგიშვებდათ სახლიდან.

კიდევ ერთ ძველებურ საახალწლო ჩვეულებას „ტყაპობა" ერქვა. ამ უცნაური სახელის მქონე არანაკლებ უცნაური ტრადიციის მიხედვით, ახალი წლის საღამოს გოგოები და ბიჭები ერთმანეთს სიმინდის ცომით თხუპნიდნენ. ითვლებოდა, რომ ასეთი შეჯიბრებიდან „სუფთად გამოსული" იმ წელს ბედნიერი და გამარჯვებული გაატარებდა.

მარიამობა განსაკუთრებულად და ტრადიციების დაცვით აღინიშნებოდა სამეგრელოში. ისტორიულ წყაროებში დაცულ მასალას ისტორიკოსი ბესიკ არახამია ავრცელებს.

XVII საუკუნის შუა პერიოდის იტალიელი მისიონერი ჯუზეპე მარია ძამპი სამეგრელოს დღესასწაულების აღწერისას ,,მარაშინაზე“ (ანუ ღვთისმშობლის მიძინება) წერდა: ,,ღვთისმშობლის მიძინების დღეს, რომელსაც ,,მარაშინას“ უწოდებენ, დღესასწაულს გარიჟრაჟზე იწყებენ ჩვეულებრივი ლოცვით – სმა-ჭამით. ჭამენ ვარიას, რომელზედაც ახალი ნიგვზის ზეთია გადასხმული. მხოლოდ ამ დროიდან იწყებენ ახალი ნიგვზის ჭამას და ყვინჩილებისა და ვარიების დაკვლას, რომელთაც ამ დრომდე არც ჭამენ და არც ყიდიან. ამბოეიძლება მანამდე, სანამ წმ. პეტრეს არ შეავედრებენ მათ.. ამ დღესვე აკურთხებენ აგრეთვე მინდვრებსა და მდელოებს, რაც ამგვარად ხდება: აიღებენ სამ თავთავს იმ მარცვლეულიდან, რომელსაც პურის მაგივრად ხმარობენ, მარწყვის პატარა რტოს, ცოტაოდენ ცვილს, შეკრავენ ბზის მსგავს კონას, აკურთხებინებენ მას მღვდელს ეკლესიაში, შემდეგ მიაქვთ იგი დათესილ მინდორში და რგავენ შუა ადგილზე: სწამთ, რომ ეს დაიცავს მინდორს ელჭექისაგან, სეტყვისა და სხვა ამგვარი უბედურებისაგან“.

რას წერდა მეგრელებზე XIX საუკუნეში მოღვაწე ფრანგი მოგზაური ჟიულ მურიე:

,,მეგრელები, იშვიათი გამონაკლისის გარდა, საკმაოდ უზადო და გასაოცრად ლამაზები არიან. მამაკაცებს წვრილი წელით, აშოლტილი, პროპორციული აღნაგობით, ღონიერი, თანდაყოლილი სიკოხტავით რომელი კლასისაც არ უნდა იყვნენ ისინი, მაღალი ფენის ადამიანების მიხვრა-მოხვრა აქვთ. მეგრელები არ თვრებიან, თავდაჭერილები, გულადები, რაინდები არიან და ძალიან უყვართ ცხენები. მიუხედავად იმისა, რომ მუდამ კბილებამდე შეიარაღებულნი არიან, მშვიდობიანი ხასიათი აქვთ და იარაღს მხოლოდ თავდაცვის მიზნით ხმარობენ.

ისინი გულითადები და უზომოდ თავაზიანნი არიან, ზოგჯერ მეტისმეტადაც კი. მათ ურჩევნიათ – იცრუონ, ვიდრე გაწყენინონ. მეგრელებს სტუმარ-მასპინძლობის კულტი აქვთ. ბუნებისგან მინიჭებული სხარტი აზროვნების წყალობით მათ ყველაფერზე აქვთ საკუთარი შეხედულება, რომელიც არც საკმარისად ღრმაა და არც უტყუარი, მაგრამ შეუძლიათ საუბრის წარმართვა და ენამოსწრებულნიც არიან. ისინი ნებისმიერ სიტუაციაში ამჟღავნებენ გონიერებასა და მოხერხებულობას. გამჭრიახები, მოურიდებელნი, ახლობელზე ძვირის მთქმელნი, ექსპანსიურები, მხიარულები, ეჭვიანები, დაუზარლები, უდარდელები და გულჩვილები – ამ თვისებებს ალბათ კლიმატური პირობები განაპირობებს. მეგრელებს სძულთ და ეზიზღებათ შრომა არ აქვთ მოთმინების უნარი. მათ უყვართ იოლი შრომით მოპოვებული ფული და ისეთი საქმე, რომელიც რაც შეიძლება სწრაფად მოიტანს მეტ შემოსავალს. უყვართ ტრაბახი და ყველანაირი სიახლე, უმიზნოდ არაფერს აკეთებენ. სხვის მიმართ უნდობლები, ცნობისმოყვარეეები და შორსმჭვრეტელები არიან, საკუთარ საქმეში კი ფრთხილები. გარშემომყოფებზე გულწრფელისა და გულღიას შთაბეჭდილებას ახდენენ, თუმცა საკუთარი გრძნობების დამალვა კარგად ეხრხებათ. შურისმაძიებლები არიან, მტკიცედ იცავენ ცოლ-ქმრულ კავშირს. საკუთარ თავს თითქმის ყველა მეგრელი თავადს ან აზნაურს უწოდებს და მათ მიხვრა-მოხრას თუ შეხედავთ, არც დაეჭვდებით მათ წარჩინებულ წოდებაში.

ტანსაცმელს აქ დიდ ყურადღებას აქცევენ. ჩოხა შავი ან ფერადი, მუხლამდე სიგრძის გრძელი შემოსაცმელია, რომელიც ისე იკვრება, რომ აჩენს ახალუხს – შალის ან აბრეშუმის ერთგვარ ტუნიკას სწორი მაღალი საყელოთი. წელზე მაგრად მოჭერილი ტყავის ქამარი დამშვენებულია ვერცხლის მოსართავებით. ქამარზე ჩამოკიდებულია ხანჯალი — ორლესული სატევარი. მამაკაცების უმეტესობა წვერს ატარებს, ხოლო გრძელი თმა უკან აქეთ გადავარცხნილი. თავსაბურავად ხმარობენ ფაფახს (კარაკულის ქუდი) ან მხარზე გრაციოზულად გადაკიდებულ ბაშლაყს (ყაბალახი), რომელსაც წვიმის დროს თავზე იხურავენ კაპიუშონის ან, უფრო ხშირად, ჩალმის მსგავსად. ფეხზე იცვამენ თხის მოქნილი ტყავის წუღას – ერთგვარ ფეხსაცმელს, რომელსაც რბილი ლანჩა და ზემოთ აწეული ცხვირი აქვს, შალის ან ტყავის საწვივები მუხლის ზევით ადის. და ბოლოს კოსტუმს ასრულებს აუცილებელი ნაბადი ანუ ბურკა, გრძელი მატყლის წყალგაუმტარი პალტო, რომელსაც საჭიროების შემთხვევაში ქვეშაგებადაც ხმარობენ.

მეგრელი ქალები ამართლებენ თავის რეპუტაციას – შავგვრემანი თუ ქერა, თითქმის ყველა ლამაზია. აბრეშუმივით რბილი ხშირი, შუაზე გაყოფილი თმა გრძელ ნაწნავებად ეცემათ მხრებზე. მკაცრი და სწორი შუბლი აქვთ, ოდნავ მორკალული წარბების ქვეშ მრგვალი თვალები უბრწყინავთ. ხშირი და გრძელი წამწამები ლოყებზე ჩრდილად ეფინებათ. მათ არწივისებური ცხვირი და პატარა კოხტა ყურები აქვთ. ძირითადად ფერმკრთალებს, სახეზე ოდნავ ავადმყოფური ფერი დაკრავთ. მსოფლიოში ყველაზე თეთრი ჩაწიკწიკებული კბილები აქვთ და ტუჩების კუთხეებში კი მსუბუქი ნაოჭები, რომლებიც სახეს ამაყ გამომეტყველებას აძლევს.

მათი ღიმილი მომხიბვლელია. მეგრელი ქალები მაღლები არიან, გამოირჩევიან კარგი აღნაგობით, მაღალი მკერდი, რომელიც არასდროს არის კორსეტში გამომწყვდეული და განვითარებული თეძოები აქვთ, რაც მიანიშნებს დედობისადმი ბუნებრივ მიდრეკილებაზე. ლამაზი მკლავები და თხელი მტევნები აქვთ, რომლებსაც ძალიან უვლიან. ყოველ სიტყვას თან ახლავს ჟესტიკულაცია და მიმიკა. ტკბილი ხმა აქვთ და ხმას იშვიათად უწევენ, რადგან ხმადაბალი საუბარი კარგ ტონად ითვლება. პატარა ფეხებს ყოველთვის მალავენ. ტახტზე უდარდელად მოკალათებულები წამოდგომისას კატის მოქნილობასა და გრაციოზულობას ამჟღავნებენ. რევერანსის გაკეთებაში განსაკუთრებით დახელოვნებულნი არიან. ქალბატონები შეხვედრისას ერთმანეთს მხრებზე ან წელზე შემოხვევენ ხოლმე ხელს. მათ ბუნებრივ წარმოსადეგობაში არაფერია ხელოვნური. ოდნავ პრანჭია ქცევის მანერა აქვთ. მაგრამ უნაკლოდ ტაქტიანები, საოცრად ყურადღებიანები და თავაზიანები არიან სტუმრებისა და მეგობრების მიმართ.” 

საქართველოში მოღვაწე ფოტოგრაფმა დიმიტრი ერმაკოვმა (1846-1916) მეცხრამეტე საუკუნის მიწურულისა და მეოცე საუკუნის ათიანი წლების საქართველოს ხვადასხვა ქალაქებისა და მნიშვნელოვანი ისტორიული ძეგლების ფოტები შემოგვინახა. ერმაკოვის ფოტო ობიექტივში ზუგდიდის რამდენიმე ფოტოა მოხვედრილი, რომელიც ეროვნული ბიბლიოთეკის არქივში ინახება. გთავაზობთ რამდენიმე მათგანს:

სადღესასწაულო შეკრება ზუგდიდში. გადაღების თარიღი უცნობია

დადიანების სასახლეთა კომპლექსი